Democratie buiten het boekje
Democratie buiten het boekje
Afgelopen november schreef ik een analyse over de verregaande interpretatie van het ‘vrij verkeer van personen’ door het Europees Hof van Justitie naar aanleiding van een rechtszaak in Polen over het homohuwelijk.
Het Hof oordeelde dat de Poolse staat een legitiem in een ander Schengenland legitiem gesloten huwelijk dezelfde rechten moet verlenen als een legitiem gesloten huwelijk in Polen, ongeacht de wetgeving in Polen zelf.
Voor de regering van Polen ontstond hierdoor een politiek onmogelijke situatie. Het uitvoeren van dit vonnis zou op grote weerstand in Polen stuiten, het niet uitvoeren evenzo. Niet alleen riskeerde premier Tusk hiermee een presidentieel veto, maar binnen zijn regeringscoalitie, én binnen Polen zelf lag deze kwestie uitermate gevoelig.
De keerzijde van macht
Los van deze wetgeving speelt hier echter iets veel universelers waar iedere machtsstructuur die ooit bestaan heeft last van heeft gehad. Macht werkt altijd verslavend, en een verslaafde wil altijd meer. Hoe een overheid ook ingericht is, er is altijd een groep die het makkelijkst de macht weet te grijpen. Deze groep weet na verloop van tijd de machtsstructuren in hun voordeel te verbuigen, om vervolgens een toename in hun eigen macht te zien. Democratieën zijn hierop geen uitzondering. Sterker nog, democratieën zijn hier juist bijzonder vatbaar voor, omdat men zich vaak onbewust is van de patronen die zich hierin afspelen. Autoritaire regimes moeten altijd rekening houden met een onderdrukte bevolking(sgroep). Wanneer zij die te veel onderdrukt ontstaat er een opstand en valt het regime. Deze ‘terugslagklep’ van autoritaire regimes ontbreekt echter volledig in democratieën.
Zoals de Griekse filosoof Aristoteles (384–322 v.C.) in zijn Politica uiteenzette, zijn de drie voornaamste staatsvormen, “democratie”, “oligarchie” en “tirannie” allemaal op een andere manier kwetsbaar om één simpele reden: de mens denkt altijd vanuit het eigenbelang. In een stabiele parlementaire democratie liggen daarom de risico’s van een ‘meerderheidstirannie’ op de loer. Want hoe ga je jezelf nog profileren wanneer je altijd al wint? Hoe kan je, wanneer je al je standpunten hebt verwerkt in de wetten van het land, nog kiezers bereiken als je niet meer kunt uitleggen waar je naartoe wilt? Vaak is extremisme daarop het enige antwoord.
Dat gebeurt natuurlijk niet van de ene op de andere dag. Revolutionaire onafhankelijkheidsstrijders als Robert Mugabe hebben ons dat laten zien. Als je al tien jaar aan de macht bent en je land eindelijk vrede heeft, is het angstaanjagend om een democratisch proces vrij zijn gang te laten gaan. Want wie komt er dan? En wat als die opvolger alles afbreekt waar je zo voor gestreden hebt? En wat als je twintig jaar aan de macht bent? Of dertig? Generaties zijn opgegroeid met één leider en weten niet beter, maar willen wél beter. Dan is het antwoord vaak repressie. Want jij, als opperste leider, weet nog hoe het was toen de chaos heerste. En dan ben je veertig jaar aan de macht en beginnen de jaren te tellen. Je principes en idealen zijn allang vergeten en je voelt aan alles hoe je gehaat wordt in het land. Wat doe je dan? Laat je de crisis dan ineens wél losbarsten, en geef je alles op waar je je leven aan hebt gewijd? Of sla je terug, deins je nergens meer voor terug, en heb je inmiddels zoveel toegegeven aan je idealen van rechtvaardigheid en vrijheid dat ze onherkenbaar geworden zijn voor zelfs je eigen familie?
Nederland
Inmiddels lijken we ver afgedwaald van het onderwerp, maar schijn bedriegt. Want waar dit ontzettend makkelijk te duiden is bij de revolutionaire-later-autoritaire regimes van een aantal landen, spelen dezelfde zaken binnen een democratie. Het gebeurt alleen op een veel subtielere manier. Dat betekent niet dat de democratie bewust wordt uitgehold. Veel democratieën hebben degelijke ingebouwde terugslagkleppen, maar geen zijn feilloos. Integendeel, ook het voorbeeld uit de inleiding is een gevolg van een activistische strijd die met de beste bedoelingen is ingezet. De ruimte in de verdragen is bewust opgezocht om iets te bereiken voor een bepaalde groep mensen. Maar bij een democratie, zeker een gelaagde democratie zoals wij die in Europa kennen, spelen twee zaken altijd een rol. Ten eerste wil de burger dat er actie komt voor hún belangen. Zij willen ervaren dat er naar hun geluisterd wordt. Zij willen de macht ervaren waarvan ze hebben geleerd dat die in een democratie aan iedereen toebehoort. Ten tweede willen de vertegenwoordigers (politici) laten zien aan de burger dat zij hun belangen daadkrachtig en betrouwbaar dienen. In een democratie is dat namelijk hun hele bestaansrecht.
Bij die twee punten schuurt het wanneer je meerdere bestuurslagen hebt. Want hoe profileer je je op gemeentelijk niveau als je standpunten alleen maar met landelijke thema’s te maken hebben? En andersom geldt hetzelfde. Gemeenteraden kunnen het oneens zijn met bijvoorbeeld de Spreidingswet, maar hebben zich te allen tijde gewoon te schikken naar de wet. De Tweede Kamer kan hoog en laag springen over verplichte zondagsopenstelling voor winkels, maar dit valt toch echt onder de verantwoordelijkheid van de gemeenteraad. Toch zien we steeds meer hoe die scheidslijnen beginnen te vervagen, zodat de vertegenwoordigers (op welk niveau dan ook) zich kunnen verantwoorden aan hun achterban en zich kunnen profileren tegenover hun kiezerspotentieel.
De Europese Unie
De Europese Unie functioneert hierin op een bijzonder grijs vlak. Waar de taken van gemeente, provincie, waterschap, veiligheidsregio en landelijke overheid over het algemeen goed afgebakend zijn, zijn de taken van de EU dat niet. Hoewel in verschillende verdragen is vastgelegd waar de EU géén bevoegdheid over heeft (defensie, misdaadbestrijding, volksgezondheid, etc.) en er een aantal onderwerpen zijn waar de EU álle macht heeft (monetair beleid, handelsovereenkomsten, etc.) is er een groot gedeelte waar Brussel op juridisch onbekend terrein functioneert. Zolang de regeringsleiders, de Europese Commissie en het Europees Parlement het ergens over eens zijn, kunnen zij praktisch gezien hun eigen bevoegdheden oprekken zo ver als zij zouden willen binnen die verdragsgrenzen.
Wat we nu dus in Brussel en Straatsburg zien is hoe bepaalde thema’s die eerder niet onder het mandaat van de EU vielen, inmiddels wel daar besproken worden. Dat kan een subtiele verandering zijn in het verlengde van Europees mandaat, zoals bijvoorbeeld de oprichting van Frontex of een verbod op de pulsvisserij, maar dit kan ook totaal andere thema’s aangaan. Europese politici willen immers ook dat hun kiezers zien dat Brussel macht heeft en dat zij daar hun kiezersbelangen kunnen dienen. Zo is er een, weliswaar niet-bindende, stemming geweest die uitsprak dat abortus plegen een mensenrecht zou moeten zijn en zijn er stemmingen geweest waarin landen werden opgeroepen bepaalde diplomatieke banden te verbreken.
Het probleem van de Europese Unie is dat de Europese verdragen van Maastricht en Lissabon eerder een opsomming uitgangsprincipes vormen dan een grondwet. Een grondwet was geprobeerd, maar is door Nederland en Frankrijk in een referendum in 2005 weggestemd. Dat was heel bewust gedaan, juist omdat het creëren van een grondwet te veel autonomie aan Brussel zou overdragen. Nu zien wij de keerzijde van deze keuze. Hoe een gebrek aan wettelijke beperkingen in het EU-mandaat ertoe leidt dat lidstaten zo nu en dan voor een onverkropbaar en onverkoopbaar voldongen feit gesteld worden. De situatie van Polen uit de inleiding kan hier goed mee worden vergeleken. Hoewel het Europees Hof van Justitie losstaat van de Europese Unie, zien we hier namelijk exact dezelfde patronen terugkomen. Een ander voorbeeld is de discussie rond de dekking van financiële hulp aan Oekraïne. Er waren twee keuzes: het aanspreken van bevroren Russische tegoeden (absoluut onacceptabel voor België, aangezien daar de meeste bevroren tegoeden zijn en België dit risico absoluut niet zelf kon dragen), en het gezamenlijk lenen (de zogenaamde Eurobonds, absoluut onacceptabel voor bijvoorbeeld Nederland en Duitsland). Welke keuze ook gemaakt werd, landen werden voor het blok gesteld iets te accepteren wat in de binnenlandse politiek onuitlegbaar was.
Ken uw plaats
Wil een democratie goed kunnen functioneren, dan moeten, op ieder niveau, de grenzen van het mandaat duidelijk zijn. Dat betekent dus dat Den Haag niet gaat over de openingstijden in winkels in Staphorst, dat Luxemburg niet gaat over hoe Polen een in het buitenland gesloten huwelijk registreert, dat de gemeenteraden en onderwijsinstellingen niet gaan over embargo’s als reacties buitenlandse conflicten.
Als Aristoteles ons iets probeert mee te geven is dat we niet blind moeten zijn voor de gebreken die inherent verbonden zijn aan ons eigen democratische systeem. Veel mensen zullen een keer blij worden als een politicus onderwerpen benoemt die hun direct raken, maar iedereen zou er beter van worden als deze onderwerpen op het juiste niveau worden behandeld. Wetgeving die stelt dat landelijke wetten ondergeschikt zijn aan Europese richtlijnen is daarmee een aantasting van de soevereiniteit. De EU is opgericht om als financieel-economisch machtsblok te kunnen opereren en tegenwicht te bieden aan China, de Verenigde Staten en Rusland. En dat functioneert. Het gehele wetgevingsproces in Brussel is zo tergend traag omdat dit zorgvuldig voor de macro-economische vraagstukken opgebouwd is. De visie van een verenigd Europa lag hier altijd al onder, maar is door verschillende lidstaten consequent en resoluut tegengehouden. Is het vasthouden aan dit verzet nu nog daadwerkelijk mogelijk?
In een samenleving draagt de overheid het zwaard en heeft het taken overgenomen die wij als individu niet kunnen dragen. De relatie tussen een individu en de overheid is complex en niet zelden wantrouwend. Toch worden wij opgeroepen om door alle conflicten heen ons vertrouwen op een andere Koning te stellen. Petrus vat het voor ons samen in zijn zendingsbrief: “Houd iedereen in ere; heb al uw broeders lief; vrees God; eer de koning.”
Auteur: Raoul Michels