TP JOURNAL - De inclusie-ideologie in onderwijsland

De afgelopen jaren is inclusie uitgegroeid tot een centraal begrip binnen het onderwijs, met invloed op zowel de klaspraktijk als het onderwijsbeleid. Waar het idee in de basis draait om gelijke deelname voor iedereen, roept de steeds bredere toepassing ervan ook vragen op over de precieze betekenis en grenzen van het begrip.

De opkomst van inclusie in het onderwijs

Inclusie komt op dit moment volop tot uiting in de klas. Zo wordt in de biologieles aangeleerd dat er enkel het mannelijke en het vrouwelijke geslacht bestaan, maar in de lessen waarin het gaat over genderidentiteit, wordt geleerd dat je gender gebaseerd kan zijn op een keuze of een gevoel. Ook op managementniveau is er een ruime focus op inclusiviteit. Verschillende onderwijsinstellingen en onderwijsorganisaties hebben bijvoorbeeld een directeur Inclusie aangesteld.

De formele betekenis van inclusie

Op papier is de betekenis helder: iedereen moet kunnen deelnemen, ongeacht achtergrond, beperking of persoonlijke situatie. De school fungeert als een plek waar verschillen niet leiden tot uitsluiting, maar worden opgevangen binnen een gezamenlijk systeem. Die formele definitie klinkt overzichtelijk, maar in de praktijk blijkt het begrip steeds verder op te rekken.

Vervaging van het begrip

Toch is het de vraag of het begrip nog zo duidelijk is als het lijkt. Een begrip dat steeds breder wordt ingevuld, verliest namelijk aan scherpte en is lastig meetbaar. In de basis zou het bovendien niet nodig moeten zijn om “inclusie” als beleidsdoel te formuleren om anderen te accepteren. Vanuit een christelijke levenshouding wordt die acceptatie vaak gezien als iets dat voorafgaat aan beleid: de vanzelfsprekende erkenning van de ander als mens en het liefhebben van de medemens, ongeacht verschillen. Wanneer acceptatie wordt geformaliseerd in steeds bredere beleidskaders, ontstaat het risico dat persoonlijke beleving automatisch beleid wordt, zonder dat scholen nog kunnen toetsen of bieden wat een leerling daadwerkelijk nodig heeft.

Inclusie en maatschappelijke vraagstukken

In de dagelijkse praktijk op de scholen wordt inclusiviteit steeds vaker gebruikt om invulling te geven aan activiteiten. Initiatieven zoals Paarse Vrijdag worden gezien als aandacht voor acceptatie en zichtbaarheid van lhbtqi+-leerlingen, terwijl scholen hiermee ook een rol krijgen toebedeeld of zelf pakken in het uitdragen van bepaalde opvattingen over gender en seksualiteit. Denk aan het ophangen van regenboogvlaggen of het dekoloniseren van de lesstof bij geschiedenis. Dit laat zien dat inclusiviteit diepgeworteld zit in het schoolsysteem. Hierdoor verschuift de focus van traditionele normen en waarden en kenmerkende Nederlandse tradities naar alles wat met inclusiviteit te maken heeft.

Inclusie in de praktijk: passend onderwijs

Waar ‘inclusiviteit’ het filosofische doel is in onderwijsland, is de term ‘inclusief onderwijs’ het instrument. Dit betekent dat binnen het reguliere onderwijs steeds meer leerlingen worden opgevangen, vaak met extra ondersteuningsbehoeften. Dat legt extra druk op docenten en zorgteams die met dezelfde beperkte middelen een grotere groep kinderen met nog meer uitdagende onderwijsbehoeften moeten bedienen. Wat dan zichtbaar wordt, is de spanning tussen wat van het onderwijs wordt verwacht en wat het in de praktijk kan dragen. Inclusie wordt daarbij steeds vaker niet alleen gezien als ambitie, maar ook als maatstaf voor wat een school zou moeten realiseren.
Waar scholen doorgaans weinig tijd krijgen in het rooster voor creatieve vakken, meer bewegingsonderwijs en aandacht voor gezonde voeding, lijkt het er daarentegen op dat er binnen het curriculum wél erg gemakkelijk ruimte kan worden vrijgemaakt voor identiteitspolitiek en links-activistische thema’s.

De vraag is niet of scholen ruimte moeten bieden aan verschillen, maar of het onderwijs nog in staat is om zijn kerntaak te vervullen wanneer ideologische doelen steeds meer het curriculum bepalen.