TP Journal: De reputatie-beschadigende kracht van sociale sanctionering

Ik weet het nog goed uit mijn Stan Twitter-periode in mijn tienertijd: het was 2016 en heel Twitter stond vol met slang-emojis. Ook waren er tags wereldwijd trending, zoals #TaylorSwiftIsOverParty en #KIMYE. Die hetze, die ontstond op basis van framing en ogenschijnlijk bewijs van Kim Kardashian en Kanye West dat Taylor Swift weldegelijk toegezegd had op de verschijning van haar naakte lichaam in de videoclip van Famous, lijkt opvallend veel op de actuele hetze rondom filosoof en bedrijfsethicus Jelle van Baardewijk, ook wel bekend als presentator van De Nieuwe Wereld. Hij waagde het namelijk om te pleiten voor diplomatie met Rusland in het kader van de uitzichtloze oorlog in Oekraïne. Maar mensen vatten dat op alsof hij een propagandist namens de Russen zou zijn. Daarmee gaat het er veelal niet per se om wat iemand zelf gedaan of gezegd heeft, maar om hoe het eruitziet volgens de publieke perceptie.

Sociale sanctionering

Sociale sanctionering kent als basis dat alle leden van een sociale groep de neiging hebben tot sanctioneren en dat er een onderling gedeelde verantwoordelijkheid ertoe bestaat, waarbij sommige individuen op basis van status en hiërarchie een grotere neiging tot invloed uitoefenen hebben dan andere ten behoeve van de sociale controle. Dit betekent dus ook dat afwijking van die sociale normen met de bijbehorende bestraffingen negatieve effecten kunnen hebben voor de betreffende actoren in kwestie.

In het digitale tijdperk en op sociale media betekent dit dat er een ongeschreven sociale norm en consensus is, zoals vasthouden aan het impliciet vastgestelde populaire narratief rondom een bepaald onderwerp, of dat er binnen moraliteit zelf grenzen zijn. Een goed voorbeeld van dat laatste is dat Taylor Swift zou hebben gelogen toen ze haar toezegging ontkende. Daarmee is cancelcultuur een populaire wijze van bestraffing, die intussen ook al ruim een decennium meegaat en, inderdaad, oorspronkelijk afkomstig is van Stan Twitter.

Publiek discours

De tragiek is echter dat het publiek veelal niet eens doorheeft dat het participeert in sociale sanctionering. Sterker nog, in het geval van Taylor Swift en Famous-gate dachten mensen dat ze vooral leuk aan het memen waren en dat dit het zoveelste speelse ‘relletje’ was dat aan deze kant van het platform plaatsvond, qua niveau vergelijkbaar met de stan wars tussen bijvoorbeeld Fifth Harmony en Little Mix. Anderen, die er iets serieuzer in stonden, kozen voluit de morele kant van Kim en Kanye, aangezien Kim concreet bewijs leek te hebben ten behoeve van haar gelijk, nevermind dat die achteraf bewerkt bleek te zijn. Slechts enkelen durfden Taylor op haar woord te geloven en haar te verdedigen. Maar goed, dat is dan de muziekindustrie-zijde der dingen.

Bij de publieke opinie ligt alles veel gevoeliger en worden mensen niet alleen afgerekend op hun werkelijke woorden en daden, maar vooral ook op hoe mensen datgeen registreren in hun brein. In zo’n situatie speelt het communicatiemechanisme op dat de verzender iets op een net andere manier kan bedoelen dan hoe het binnenkomt bij de ontvanger. En ik meen dat precies daarvan sprake is met de ophef rondom Jelle van Baardewijk.

Repercussies

Voorbeelden van terugkerende zelfrechtvaardigende argumenten bij zulke ophef zijn “Hij zegt iets doms, dus mag ik er wat van zeggen”, “Hij vat binnen 4 minuten alle talking points van Poetin samen”, tot het toondove “Hem overkomt toch niets baantechnisch, want hij heeft nog steeds een vaste aanstelling”.Daarnaast trekken mensen zijn intellect en expertise voluit in twijfel. Ondertussen blijven dezelfde critici voluit in de veronderstelling dat hun commentaar geen verdere gevolgen zal hebben voor zijn carrière en reputatie.

Laat dat precies hetgeen zijn waar de ophef het meest wringt. Dit kan namelijk iedereen overkomen. Ook ikzelf heb ermee te maken had toen ik enkele jaren geleden twitterde dat ik het goed nieuws vond dat roe v. wade vernietigd was. Dat escaleerde zo erg dat ik dagenlang de app op mijn telefoon op verborgen en stil gehouden had uit zelfbescherming, zodat ik niets hoefde te zien. Ook moesten Kamerleden als Gert-Jan Segers mij DM’en met de vraag of alles nog wel goed ging.

Reputatiebeschadiging

Het collectief is in staat tot narratiefvorming, en die narratieven zijn veelal hardnekkig wanneer iedereen er naar volle overtuiging in lijkt te geloven. Ook hier is sprake van onderlinge sociale sanctionering, al dan op kleinere schaal, omdat de mensen, die het wagen om het voor het subject op te nemen, even goed verdacht worden gemaakt. 2016 was zo absoluut geen leuke tijd om een Swiftie te zijn, zullen we maar zeggen. Evengoed wordt het lastig gemaakt voor andere mensen binnen de publieke opinie om nuance in te brengen of metavragen te stellen vanwege de identitaire tendensen van het publiek die soms ronduit totalitair kunnen aandoen: “Je conformeert je, of anders…”.

Op die manier ontstaat er een langzame, maar diepe erosie en uitholling van de naam en reputatie van het betreffende subject, waar absoluut niet makkelijk bovenop te komen is. Men moet namelijk niet alleen de eigen naam zuiveren, maar ook prikken door precies de sociale cohesie die de mensen, die het eventueel voor Jelle en/of Taylor hadden willen opnemen, in de tang houdt uit angst voor eigen sociale repercussies. Dat betekent dat er veel meer schaduwzijden zijn aan dit type ophef dan er direct aan het oppervlakte zichtbaar is. Met andere woorden treedt er reputatiebeschadiging op.

Schaduwzijden en veerkracht

Zoals het bekende verhaal gaat, heeft Taylor Swift na de algehele Famous-gate zichzelf een jaar lang verborgen gehouden buiten het publieke zicht. Achteraf zei ze ook dat zij destijds oprecht dacht dat haar carrière over was. In die zin was de lancering van Look What You Made Me Do een existentiële noodgreep om haar naam, narratief en reputatie weer terug in eigen handen te kunnen nemen.

De verklaring achter haar zesde studioalbum reputation is dan ook dat dit haar enige kans tot genade en herstel in de muziekindustrie was en zij dus maximaal berekenend moest zijn. Daarmee moet iemand dus beschikken over een haast bovennatuurlijke veerkracht en strategische denkwijze, wil diegene terug kunnen komen van een zodanig hevige sociale sanctionering, waarvan het bovendien maar net de vraag was hoe gegrond deze nu werkelijk was.

Ik hoop van harte voor Jelle dat het voor hem allemaal zal meevallen uiteindelijk en dat hem geen kansen ontnomen zijn door deze tirade. In principe behoudt hij naar verwachting gewoon zijn universitaire aanstelling en zal hij gesprekken kunnen blijven voeren namens De Nieuwe Wereld. Tegelijkertijd is de kans ook reëel dat hij weldegelijk strategisch zal moeten zijn in hoe hij hier bovenop komt. Daarmee kan de pendule dus twee kanten op bewegen. En niets is zo grillig als de publieke opinie.