Normaal zijn zonder vrees

Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg

Erik had nooit gedacht dat hij op een dag een dissident zou worden. Dissidenten waren mannen in geschiedenisboeken, types met regenjassen en koffertjes vol verboden pamfletten. Erik had alleen een regenjas van de HEMA en een dochter die moest zwemmen. Toch voelde hij zich die ochtend alsof hij iets gevaarlijks deed.

Hij liep met haar naar school, zij met haar zwemtas, hij met een knoop in zijn maag. Hij fluisterde uiteindelijk wat hem dwarszat. Hij vond het vreemd dat zijn dochter straks moet racen tegen een biologische jongen die zich identificeert als meisje. Hij zei het zacht, alsof de heggen microfoons hadden en de buren undercover werkten voor het Ministerie van Nieuw Normaal.

Zijn dochter keek hem aan alsof hij vroeg waarom de lucht blauw was. Voor haar is dit de wereld. Voor hem is het een wereld die op zijn kop staat.

En dan waren er Sanne en Daan.

Sanne woonde drie huizen verderop en was het soort mens dat het nieuwe normaal niet alleen omarmde, maar er waarschijnlijk mee zou trouwen als het kon. Ze had elektrisch blauw haar, een zilveren neusbel en een blik die altijd leek te zeggen dat zij de handleiding van de toekomst al had gelezen. Zij had pronouns in haar e-mailhandtekening voordat HR het überhaupt had bedacht. Zij had een regenboogvlag in de tuin, een progressieve podcast in haar oren en een moreel kompas dat altijd precies dezelfde richting op wees als de trending hashtags.

Daan daarentegen was het tegenovergestelde. Niet omdat hij het oude normaal verdedigde, maar omdat hij nergens meer iets van vond. Hij had zich teruggetrokken in een staat van permanente ironie. Hij droeg noise cancelling headphones zonder muziek. Hij knikte altijd, tegen alles, uit zelfbescherming. Hij was de mens geworden die je krijgt als je een cynicus en een goudvis kruist.

Waar Erik fluisterde, sprak Sanne luid. Waar Erik twijfelde, was Sanne zeker. Waar Erik dacht, voelde Sanne. En Daan voelde niets meer. Hij had zichzelf emotioneel op vliegtuigmodus gezet.

Hoe het nieuwe normaal binnenkwam zonder te kloppen

Het nieuwe normaal kwam niet binnen als een revolutie. Het kwam binnen als een pakketje van PostNL. Niemand had het besteld, maar iedereen moest het aannemen. Eerst werd het verkocht als empathie. Daarna als vooruitgang. Toen als morele plicht. En nu is het een soort toegangspoort tot sociaal bestaan. Je mag erdoor, maar alleen als je de juiste rituelen uitvoert.

Sanne had de rituelen perfect onder de knie. Zij sprak over gender alsof het een wijnproeverij was. Zij kon in één adem uitleggen waarom taal geweld is, waarom sport geen biologie nodig heeft en waarom twijfel een vorm van achterlijkheid is.

Erik daarentegen voelde zich steeds vaker een archeologische vondst. Een fossiel van het oude normaal.

Daan luisterde naar niemand. Hij had geleerd dat de enige manier om niet gecanceld te worden is om nooit iets te zeggen dat langer is dan drie woorden. Zijn favoriete zin was: “T zal”

De werkelijkheid die niet mee wilde veranderen

Erik merkte dat de werkelijkheid zich niet altijd netjes aanpaste aan de nieuwe regels. Zo hoorde hij dat in verschillende landen vrouwelijke sporters protesteerden omdat ze moesten concurreren met biologische mannen die zich identificeerden als vrouw. Het ging niet om incidenten, maar om echte wedstrijden, echte records en echte frustratie. BBC News beschreef bijvoorbeeld hoe Amerikaanse zwemsters zich uitspraken over de situatie rond Lia Thomas.
https://www.bbc.com/sport/swimming/articles/c4nn20w0x0zo

En toen was er dat grote Britse onderzoek naar de zorg voor minderjarige trans jongeren. De Cass Review concludeerde dat de medische aanpak jarenlang gebaseerd was op zwakke wetenschappelijke onderbouwing. Niet als politiek statement, maar als klinische constatering.
https://cass.independent-review.uk/

Erik vond het geen schande om zulke feiten te benoemen. Sanne vond dat wel. Daan vond dat water nat was.

De nieuwe taal: een morele APK-keuring

Op kantoor heeft Erik een e-mailhandtekening die ooit bestond uit zijn naam en functie. Nu staat er ook een rijtje pronouns onder. Niet omdat hij dat wilde, maar omdat HR het “aanmoedigt”. En in moderne organisaties betekent “aanmoedigen” ongeveer hetzelfde als “je doet het, of je krijgt een gesprek”.

Sanne had haar pronouns al in 2019 toegevoegd. Zij vond het een daad van solidariteit. Erik vond het vooral verwarrend.

Daan had in zijn handtekening staan: “Pronouns: whatever works”. Niemand wist of het satire was. Daan ook niet.

Formulieren hebben geen man of vrouw meer, maar een open veld waarin je alles kunt invullen, behalve twijfel. En woorden als “zwangere persoon” verschijnen in officiële richtlijnen, zoals bij de Britse NHS:
https://service-manual.nhs.uk/content/inclusive-content/sex-gender-and-sexuality

Erik vroeg zich af of taal nog van hem was. Sanne zei dat taal van iedereen is, behalve van mensen die het verkeerd gebruiken.
Daan zei: “Ik noem iedereen gewoon maat.”

Cultuur als spiegelpaleis

’s Avonds kijkt Erik graag films. Maar zelfs daar voelt hij de nieuwe catechismus. Oude films krijgen waarschuwingen. Nieuwe films krijgen herinterpretaties. Soms terecht, soms modieus, soms ronduit komisch. Streamingdiensten plaatsten disclaimers bij klassiekers zoals Gone with the Wind, zoals beschreven door The Guardian:
https://www.theguardian.com/film/2020/jun/25/gone-with-the-wind-returns-to-hbo-max-with-disclaimer-that-film-denies-the-horrors-of-slavery

Sanne vond dat logisch. Erik vroeg zich af wanneer Bassie en Adriaan een waarschuwing krijgen voor clownfobie.
Daan zei: “Ik kijk alleen nog natuurdocumentaires. Ik kan dieren niet verstaan”

Onderwijs: waar het nieuwe normaal wordt ingeprent

Eriks dochter leert op school dat gender een spectrum is. Dat is op zichzelf al onjuist. Maar het probleem is dat er geen ruimte is voor vragen. Twijfel is verdacht. Twijfel is ouderwets. Twijfel is iets voor mensen die “nog niet helemaal mee zijn”.

Sanne vond dat prachtig. Zij zei dat kinderen de toekomst zijn. Erik vroeg zich af of de toekomst ook nog een mening mag hebben.
Daan zei: “Ik had vroeger een Tamagotchi. Die ging ook stuk.”

Werkvloer en beleid: de zachte dwang

Op Eriks werk worden DEI-trainingen ingevoerd. HR schrijft inclusieve taal voor. Er is een intern meldpunt voor microagressies. Het klinkt vriendelijk, maar voelt als een systeem dat voortdurend op zoek is naar overtreders.

Onderzoek van Harvard Business Review laat zien dat verplichte diversiteitstrainingen vaak averechts werken:
https://hbr.org/2016/07/why-diversity-programs-fail

Niet omdat diversiteit persé slecht is, maar omdat dwang zelden leidt tot begrip.

Sanne vond dat Erik zich aanstelde. Erik vond dat Sanne nooit iets had meegemaakt dat niet in haar wereldbeeld paste.
Daan zei: “Ik heb me ziek gemeld. Voor onbepaalde tijd.”

De sociale prijs van normaal doen

Erik merkte dat het nieuwe normaal loont. Het oude normaal kost je reputatie, vrienden, soms zelfs je baan. Online backlash is een sport geworden. Canceling een vorm van burgermansvermaak. En wie zich niet uitspreekt, wordt verdacht gemaakt. Stilte is immers compliciteit, zo luidt de nieuwe catechismus.

Sanne zei dat dit nodig was om de samenleving veiliger te maken. Erik vroeg zich af voor wie precies.
Daan zei: “Ik heb mijn accounts verwijderd. Rust in de tent.”

Epilog: de botsing op de ouderavond

Het gebeurde tijdens de ouderavond op school. Het lokaal rook naar koffie, stiften en een vleugje wanhoop. De schoolleiding wilde het nieuwe genderbeleid toelichten. De stoelen stonden in een kring, alsof iedereen verplicht was om zijn diepste gevoelens te delen.

Erik zat half verscholen achter een kapstok. Sanne zat pontificaal vooraan, blauw haar als een ideologische vuurtoren, neusbel glimmend als een stopbord. Daan zat achterin, met zijn headphones om zijn nek, alsof hij elk moment kon besluiten dat hij hier niet bij hoorde.

De directeur begon over inclusie, diversiteit en het belang van nieuwe taal. Sanne knikte zo enthousiast dat haar neusbel rinkelde. Erik voelde zijn maag samentrekken.

Toen kwam het moment waarop ouders vragen mochten stellen.

Erik stak zijn hand op.
Niet fluisterend. Niet schoorvoetend. Maar rustig, helder, bijna moedig.

“Ik wil begrijpen waarom mijn dochter straks in de kleedkamer staat met iemand die biologisch een jongen is, misschien zelfs een volwassen man. Ik wil weten waarom gewone vragen worden behandeld alsof ze vijandig zijn. Ik wil dat mijn kind veilig is, zonder dat ik eerst een woordenboek van nieuwe normen moet doorploegen.”

De zaal werd stil.

Sanne draaide zich om, ogen fel.
“Erik, dit is precies het probleem. Jij denkt dat jouw gevoel de maatstaf is. Jij denkt dat jouw normaal het enige normaal is. Dit is schadelijk. Dit is ouderwets. Dit is…”

Maar ze kwam niet verder.

Want de directeur kuchte.
En zei:
“Erik stelt een legitieme vraag. En eerlijk gezegd, veel ouders hebben dezelfde zorgen.”

Sanne verstijfde.
Alsof iemand haar script had afgepakt.

Erik bleef rustig zitten.
Niet triomfantelijk.
Gewoon… aanwezig.

Daan stak een hand op.
“Ik wil alleen zeggen dat ik het met Erik eens ben. En ik ben het nooit met iemand eens. Dus dat zegt wel wat.”

De zaal lachte.
Sanne niet.

Ze pruttelde nog iets over “veiligheid” en “structuren”, maar haar woorden vielen als natte confetti op de vloer. Niemand raapte ze op.

Erik voelde iets wat hij al jaren niet meer had gevoeld.
Geen angst.
Geen schaamte.
Maar stevigheid.

Hij stond op, pakte zijn jas en knikte naar de directeur.

En terwijl hij naar buiten liep, wist hij één ding zeker.

Normaal zijn zonder vrees is misschien wel de meest radicale gedachte van deze tijd.

Auteur: Michaela Spaanstra