Trump, zelfverheerlijking en historische patronen

Auteur: Annelijn de gier
Genre: Historische Analyse

Vorige week verscheen van mij een korte video, waarin ik een internetruzie tussen Paus Leo XIV en President Trump besprak, in de historische context van de Investituursstrijd plaatste en ik bovendien de Tweezwaardenleer aanhaalde, die zijn oorsprong vindt in de kerkvader Augustinus en definitief is uitgewerkt door Paus Gelasius I. En ik liet inderdaad de controversiële AI-gegenereerde afbeelding zien die Trump twitterde en daarna ook weer verwijderde. Het grootste deel van de controverse daarin was de zelfverheerlijking en dat President Trump zichzelf gelijk leek te stellen aan God of Christus zelf. Daarbij wil ik de nadruk leggen op het woord ‘leek’.

Sinds het begin der tijden hebben machthebbers zich al gepositioneerd met goddelijke attributen of hebben zij zich beroepen op een genealogische afkomst van goden. Daarbij kun je bijvoorbeeld denken aan de farao’s in het oude Egypte, die een soort god-koningencultus propageerden. Zij regeerden als incarnatie van de god Ra op aarde. In Mesopotamië waren koningen gelijktijdig priester en stonden zij als bemiddelaar in nauwe verbinding met de goden. In Assyrië waren zij vertegenwoordigers van de oppergod Assur; in Babylon van Marduk. Voor ons zijn de Romeinse keizers vóór Constantijn in de 4^e eeuw al bekender: Zij waren ‘de eerste’ van het volk, lieten zich in hun aardse leven al als godheid vereren en werden na hun dood toegevoegd aan het pantheon.

Met de opkomst van het christendom veranderde de beeldtaal rondom heerschappij echter ingrijpend. Een vorst kon zichzelf niet langer als godheid presenteren, maar dat betekende niet dat de sacraliteit van het koningschap verdween. Integendeel: koningen werden gezien als door God aangesteld, gezalfd en geroepen om recht en orde te bewaren. De middeleeuwse kroningsrituelen, waarin een vorst werd gezalfd met olie, vergelijkbaar met oudtestamentische koningen, onderstreepten die sacrale dimensie. Die dimensie zie je nog steeds terug in bijvoorbeeld het (moderne) Britse kroningsritueel. In de iconografie zie je daarom vaak Christus‑imitatie: keizers en koningen die worden afgebeeld met bijvoorbeeld een stralenkrans of een zegenend gebaar. Niet omdat zij zichzelf als Christus op aarde beschouwden, maar omdat hun gezag werd begrepen binnen een religieus raamwerk waarin God de bron van alle macht is en zij hun macht van Hem ontvangen hebben. Dat subtiele onderscheid tussen imitatie en gelijkstelling is cruciaal, maar gaat in moderne discussies vaak verloren. Die mentaliteit kon in ieder geval tot gevolg hebben dat men zich onaantastbaar waande, zoals koning Filips II vlak voor de tachtigjarige oorlog: hij verloor erna de noordelijke Nederlanden.

In de vroegmoderne tijd verschuift de beeldtaal opnieuw. De Franse koning Lodewijk XIV is hiervan het bekendste voorbeeld: hij presenteerde zichzelf als de Zonnekoning, het middelpunt van het politieke universum waar alle macht omheen draaide. De zon was geen godheid, maar een kosmisch symbool voor orde, licht en majesteit, en daarmee een perfecte metafoor voor absolutistische heerschappij. In Versailles liet Lodewijk zich omringen door zonnestralen, mythologische verwijzingen en allegorieën die zijn macht verhieven tot bovennatuurlijke proporties. Dit is geen ‘traditionele vergoddelijking’ of christelijke ‘verheiliging’, maar een vorm van politieke zelfmythologisering die sterk lijkt op de patronen uit Egypte, Mesopotamië en Rome. Het laat zien dat machthebbers, ook binnen een christelijke cultuur, voortdurend manieren zoeken om hun gezag te omkleden met symboliek die bovenmenselijke allure suggereert.

Om alles bij elkaar te brengen: Het antieke beroep op goddelijke afkomst kun je weliswaar relativeren met “ja, maar het waren heidense culturen en religies”, maar dat neemt niet weg dat menselijke of sociologische patronen bestaan en dat macht een heerser naar het hoofd kan stijgen. En dat zien we dus ook vandaag de dag nog gebeuren. Met de ‘verheiliging’ in de Middeleeuwen en de zelfmythologisering in de vroegmoderne tijd, kun je bovendien stellen dat zelfverheerlijking door heersers al met al een patroon is van alle tijden en plaatsen. Mijn oprechte kernvraag in de gehele controverse is dan ook: Wat maakt nou dat mensen zó intens beledigd zijn van een AI-gegenereerde afbeelding? Naar mijn idee luidt het antwoord op die vraag als volgt: 

Ik denk in de eerste plaats dat de ‘vergoddelijking’ plaatsvindt binnen het eigen culturele raamwerk, waardoor het herkenbaar is en eigen aanvoelt. Zo kan ik me voorstellen dat men veel minder emotioneel betrokken is bij bijvoorbeeld keizer Augustus, om maar een voorbeeld te noemen, simpelweg omdat die Romeinse cultuur veel verder van hen afstaat. Daarnaast denk ik dat historisch besef ontbreekt en dat de toerusting en opvoeding van onze kinderen hier nauwelijks aandacht aan besteedt. Bovendien is President Trump niet de enige recente Amerikaanse president die gebruik maakt van dit type iconografie. Zo liet President Obama zichzelf ook door zijn Democratische achterban als Christus afbeelden en klaagde er niemand over, ook niet vanuit de conservatief-christelijke hoek. Politieke bias speelt dus absoluut ook een rol in hoe zoiets ontvangen wordt.

Ik kan zelf voor mezelf heel eerlijk zeggen dat ik als gereformeerd christen niet per se beledigd was, toen ik die AI-gegenereerde afbeelding van President Trump zag, maar mijn gedachten wel direct gingen naar de historische patronen. Nu kan ik me ook goed voorstellen dat niet iedereen dezelfde tendensen heeft, maar het lijkt me wel goed als mensen minder snel in de kramp zouden schieten en op die manier bijdragen aan ophefcultuur. Iconografie door machthebbers is een interessante discussie, maar laten we hem dan intellectueel eerlijk voeren en niet een president, die bepaalde kenmerken vertoont, verketteren en op de brandstapel zetten. Laten we op de bal spelen en niet op de man. Dat is alles.